تجارت درون‌آفریقایی در ۲۰۲۴ رکورد زد؛ اما سهم آن هنوز تنها ۱۴.۴٪ است
تجارت درون‌آفریقایی به ۲۲۰ میلیارد دلار رسید؛ سهم آفریقا از تجارت داخلی همچنان ۱۴.۴ درصد است
تجارت میان کشورهای آفریقایی در سال ۲۰۲۴ با رشد قابل‌توجهی همراه شد و ارزش آن به حدود ۲۲۰.۳ میلیارد دلار رسید. بر اساس گزارش African Trade Report 2025 بانک صادرات و واردات آفریقا (Afreximbank)، تجارت درون‌آفریقایی در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال قبل ۱۲.۴ درصد افزایش یافت و پس از کاهش ۵.۹ درصدی در سال ۲۰۲۳، بار دیگر به مسیر رشد بازگشت.
با وجود این رشد، تجارت میان کشورهای آفریقایی همچنان تنها ۱۴.۴ درصد از کل تجارت رسمی قاره را تشکیل می‌دهد؛ رقمی که نشان می‌دهد ظرفیت قابل‌توجهی برای گسترش بازارهای منطقه‌ای، زنجیره‌های تأمین داخلی و همکاری‌های اقتصادی میان کشورهای آفریقایی وجود دارد.
رشد ۱۲.۴ درصدی تجارت آفریقا با آفریقا
بر اساس گزارش Afreximbank، ارزش تجارت درون‌آفریقایی از حدود ۱۹۶.۰۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به ۲۲۰.۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ افزایش یافت.
این رشد در شرایطی اتفاق افتاد که اقتصاد و تجارت جهانی با عواملی مانند نااطمینانی‌های اقتصادی، افزایش موانع تجاری و فشارهای مالی مواجه بود. Afreximbank رشد تجارت درون‌آفریقایی را نشانه‌ای از افزایش تاب‌آوری تجارت قاره و پیشرفت تدریجی در مسیر یکپارچگی اقتصادی می‌داند.
تجارت درون‌آفریقایی در یک نگاه
- ارزش تجارت درون‌آفریقایی در ۲۰۲۴: ۲۲۰.۳ میلیارد دلار
- رشد سالانه: ۱۲.۴ درصد
- رشد تجارت درون‌آفریقایی در ۲۰۲۳: منفی ۵.۹ درصد
- سهم از کل تجارت رسمی آفریقا: ۱۴.۴ درصد
- سهم در سال ۲۰۲۳: ۱۴.۷ درصد
- کل تجارت کالایی آفریقا در ۲۰۲۴: حدود ۱.۵ تریلیون دلار
چرا سهم تجارت درون‌آفریقایی همچنان پایین است؟
اگرچه ارزش تجارت درون‌آفریقایی در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته، سهم آن از کل تجارت آفریقا نسبت به سال ۲۰۲۳ اندکی کاهش یافته و از ۱۴.۷ درصد به ۱۴.۴ درصد رسیده است.
این موضوع نشان می‌دهد که رشد تجارت میان کشورهای آفریقایی هنوز به اندازه‌ای سریع نیست که وابستگی قاره به بازارهای خارج از آفریقا را به شکل اساسی کاهش دهد.
بر اساس گزارش Afreximbank، آفریقا در سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۳ درصد از صادرات جهانی را در اختیار داشته است. بانک همچنین بر ضرورت عبور از صادرات مواد خام و حرکت به سمت صنعتی‌سازی و ایجاد ارزش افزوده در داخل قاره تأکید کرده است.
آفریقای جنوبی؛ بزرگ‌ترین بازیگر تجارت درون‌آفریقایی
یکی از نکات مهم گزارش، جایگاه آفریقای جنوبی در تجارت درون‌آفریقایی است.
تجارت آفریقای جنوبی با سایر کشورهای قاره در سال ۲۰۲۴ به ۴۲.۱ میلیارد دلار رسید که معادل ۱۹.۱ درصد از کل تجارت درون‌آفریقایی بود.
تجارت این کشور با بازارهای آفریقایی در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال قبل ۷.۵ درصد افزایش یافت. ارتباطات تجاری آفریقای جنوبی با کشورهای عضو اتحادیه گمرکی جنوب آفریقا (SACU) و جامعه توسعه جنوب آفریقا (SADC) از عوامل مهم این جایگاه محسوب می‌شود.
در کنار آفریقای جنوبی، کشورهایی مانند نیجریه و مراکش نیز در افزایش تجارت درون‌آفریقایی نقش مهمی داشته‌اند و رشد اقتصادهای بزرگ‌تر قاره در سال ۲۰۲۴ به افزایش جریان‌های تجاری منطقه‌ای کمک کرده است.
نقش توافق تجارت آزاد قاره آفریقا
یکی از عوامل مهم مورد توجه در تحلیل Afreximbank، اجرای تدریجی منطقه تجارت آزاد قاره آفریقا (AfCFTA) است.
این توافق با هدف ایجاد یک بازار واحد بزرگ در آفریقا، کاهش موانع تجاری و تسهیل جابه‌جایی کالا و خدمات میان کشورهای قاره شکل گرفته است.
Afreximbank معتقد است اجرای AfCFTA می‌تواند به تقویت تجارت منطقه‌ای، صنعتی‌سازی، توسعه زنجیره‌های ارزش و افزایش تاب‌آوری اقتصادی آفریقا کمک کند.
در همین چارچوب، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، هماهنگ‌سازی مقررات تجاری، تسهیل گمرکی و دسترسی بهتر شرکت‌ها به منابع مالی از عوامل کلیدی برای افزایش تجارت درون‌آفریقایی محسوب می‌شوند.
شکاف ۱۰۰ میلیارد دلاری تأمین مالی تجارت
یکی از موانع مهم رشد تجارت آفریقا، دسترسی محدود شرکت‌ها به تأمین مالی تجارت است.
گزارش Afreximbank شکاف تأمین مالی تجارت در آفریقا را حدود ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد می‌کند. این شکاف می‌تواند به‌ویژه برای شرکت‌های کوچک و متوسط که بخش قابل‌توجهی از فعالیت اقتصادی قاره را تشکیل می‌دهند، مانع گسترش تجارت فرامرزی شود.
Afreximbank در کنار توسعه تجارت، بر تقویت نظام‌های تأمین مالی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تجاری و استفاده بیشتر از ظرفیت مؤسسات مالی آفریقایی تأکید کرده است.
پرداخت‌های فرامرزی؛ نقش PAPSS در تجارت آفریقا
یکی دیگر از ابزارهایی که می‌تواند تجارت درون‌آفریقایی را تسهیل کند، سیستم پرداخت و تسویه پان‌آفریقایی (PAPSS) است.
این سیستم با هدف تسهیل پرداخت‌های فرامرزی و کاهش وابستگی به ارزهای خارجی در معاملات میان کشورهای آفریقایی توسعه یافته است.
Afreximbank در گزارش خود، گسترش استفاده از PAPSS را یکی از تحولات مهم در مسیر ساده‌تر و کارآمدتر شدن تجارت درون‌آفریقایی معرفی کرده است.
فرصت‌های جدید برای شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران
افزایش تجارت درون‌آفریقایی تنها یک شاخص اقتصادی نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه‌ای از شکل‌گیری فرصت‌های جدید برای شرکت‌هایی باشد که قصد ورود به بازارهای آفریقایی را دارند.
رشد تجارت منطقه‌ای می‌تواند تقاضا برای محصولاتی مانند ماشین‌آلات، مواد اولیه، محصولات غذایی فرآوری‌شده، مواد شیمیایی، دارو، تجهیزات صنعتی، خدمات لجستیکی و فناوری را افزایش دهد.
همچنین توسعه زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای می‌تواند به شرکت‌ها اجازه دهد به‌جای تمرکز صرف بر صادرات مواد خام، بخشی از فرآیند تولید، فرآوری و توزیع را در کشورهای مختلف آفریقایی انجام دهند.
این روند برای کشورهایی مانند تانزانیا، کنیا، مصر، آفریقای جنوبی، نیجریه و مراکش که دارای بازار داخلی یا موقعیت لجستیکی مهم هستند، می‌تواند اهمیت بیشتری داشته باشد.
تجارت درون‌آفریقایی؛ بازاری با ظرفیت رشد بالا
ارزش ۲۲۰.۳ میلیارد دلاری تجارت درون‌آفریقایی در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که تجارت میان کشورهای قاره در حال گسترش است، اما سهم ۱۴.۴ درصدی آن از کل تجارت رسمی آفریقا همچنان بیانگر ظرفیت استفاده‌نشده بازارهای منطقه‌ای است.
برای افزایش این سهم، صرفاً کاهش تعرفه‌ها کافی نیست. شرکت‌ها به زیرساخت حمل‌ونقل مناسب، مرزهای کارآمد، مقررات هماهنگ، سیستم‌های پرداخت سریع، تأمین مالی تجارت و اطلاعات بهتر درباره بازارهای کشورهای آفریقایی نیاز دارند.
به همین دلیل، موفقیت AfCFTA و افزایش تجارت درون‌آفریقایی تا حد زیادی به مرحله اجرای عملی سیاست‌ها و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای فعالیت بخش خصوصی وابسته خواهد بود.
جمع‌بندی
تجارت درون‌آفریقایی در سال ۲۰۲۴ با رشد ۱۲.۴ درصدی به ۲۲۰.۳ میلیارد دلار رسید و به بالاترین سطح گزارش‌شده در این دوره افزایش یافت. با این حال، سهم تجارت میان کشورهای آفریقایی از کل تجارت رسمی قاره همچنان ۱۴.۴ درصد است.
این ارقام از یک سو نشان‌دهنده افزایش تعامل اقتصادی میان کشورهای آفریقایی و از سوی دیگر بیانگر ظرفیت قابل‌توجه برای توسعه تجارت منطقه‌ای است.
اجرای مؤثر AfCFTA، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، رفع موانع غیرتعرفه‌ای، افزایش تأمین مالی تجارت و گسترش ابزارهایی مانند PAPSS می‌تواند در سال‌های آینده نقش مهمی در افزایش سهم تجارت درون‌آفریقایی داشته باشد.
برای شرکت‌های خارجی نیز گسترش این بازار می‌تواند به معنای ظهور فرصت‌های تازه برای صادرات، سرمایه‌گذاری مشترک، تولید منطقه‌ای و ورود به زنجیره‌های تأمین آفریقا باشد.