تقویت تجارت درون‌آفریقایی؛ شرق آفریقا به‌دنبال حذف موانع غیرتعرفه‌ای
تلاش برای افزایش تجارت درون‌آفریقایی و تسهیل جریان کالا میان کشورهای این قاره، به یکی از محورهای مهم برنامه‌های اقتصادی آفریقا تبدیل شده است. در شرق آفریقا نیز توجه ویژه‌ای به حذف موانع غیرتعرفه‌ای، کاهش هزینه‌های تجارت و تسهیل عبور کالا از مرزها معطوف شده است.
کشورهای عضو جامعه شرق آفریقا (EAC) در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند با توسعه سازوکارهای گمرکی، دیجیتالی‌کردن فرآیندهای تجاری و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، شرایط مناسب‌تری برای فعالیت شرکت‌ها و افزایش مبادلات تجاری ایجاد کنند.
موانع غیرتعرفه‌ای؛ چالش مهم تجارت شرق آفریقا
اگرچه کاهش تعرفه‌ها یکی از اهداف اصلی همگرایی اقتصادی در شرق آفریقا بوده است، اما فعالان اقتصادی همچنان با مجموعه‌ای از موانع غیرتعرفه‌ای مواجه هستند.
این موانع می‌تواند شامل پیچیدگی فرآیندهای گمرکی، تفاوت استانداردها، الزامات بهداشتی و فنی، مجوزهای متعدد، کنترل‌های مرزی و رویه‌های اداری متفاوت باشد.
جامعه شرق آفریقا در چارچوب اتحادیه گمرکی خود بر حذف موانع غیرتعرفه‌ای و جلوگیری از ایجاد موانع جدید تأکید کرده است. همچنین ابزارهایی مانند پورتال اطلاعات تجاری EAC برای ارائه اطلاعات مربوط به مجوزها، پیش‌تأییدیه‌ها و تشریفات گمرکی ایجاد شده‌اند.
تجارت درون‌آفریقایی؛ فرصتی برای توسعه بازارهای منطقه‌ای
افزایش تجارت میان کشورهای آفریقایی می‌تواند به شرکت‌ها کمک کند بازارهای خود را فراتر از مرزهای ملی توسعه دهند. این موضوع به‌ویژه برای بنگاه‌های کوچک و متوسط که دسترسی محدودتری به بازارهای بین‌المللی دارند، اهمیت دارد.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده درباره بازار شرق آفریقا، تجارت درون‌منطقه‌ای EAC هنوز سهم محدودی از کل تجارت این بلوک را تشکیل می‌دهد و بخش قابل توجهی از ظرفیت تجاری منطقه همچنان استفاده نشده است. در سال ۲۰۲۵ نیز تجارت درون‌منطقه‌ای EAC رشد قابل توجهی داشت، اما موانع غیرتعرفه‌ای همچنان از موضوعات مورد توجه بخش خصوصی باقی مانده‌اند.
از این منظر، رفع موانع موجود می‌تواند زمینه را برای افزایش صادرات، توسعه زنجیره‌های تأمین منطقه‌ای و گسترش همکاری میان شرکت‌های کشورهای شرق آفریقا فراهم کند.
نقش فناوری در تسهیل تجارت آفریقا
یکی از مسیرهای مهم برای کاهش موانع تجاری، دیجیتالی‌شدن فرآیندهای تجارت و گمرک است.
جامعه شرق آفریقا در چارچوب «قلمرو گمرکی واحد» یا Single Customs Territory تلاش کرده است با اتصال سامانه‌های گمرکی و بهبود تبادل اطلاعات، فرآیند ترخیص و جابه‌جایی کالا را سریع‌تر و هماهنگ‌تر کند. همچنین ایجاد مرزهای یک‌توقفه و استفاده از فناوری اطلاعات از جمله اقداماتی است که برای تسهیل تجارت منطقه‌ای دنبال شده است.
در سطح قاره نیز سازوکار آنلاین AfCFTA امکان گزارش، پیگیری و رسیدگی به موانع غیرتعرفه‌ای را برای فعالان اقتصادی فراهم کرده است. شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی می‌توانند مشکلات مرتبط با تجارت فرامرزی را از طریق این سازوکار گزارش کنند و روند رسیدگی به آنها را پیگیری کنند.
اهمیت حذف موانع غیرتعرفه‌ای برای AfCFTA
تسهیل تجارت در شرق آفریقا تنها یک موضوع منطقه‌ای نیست و با اهداف منطقه تجارت آزاد قاره آفریقا (AfCFTA) نیز ارتباط مستقیم دارد.
هدف AfCFTA ایجاد یک بازار بزرگ‌تر و یکپارچه‌تر در سراسر آفریقاست؛ اما تحقق این هدف تنها با کاهش تعرفه‌ها امکان‌پذیر نیست. پیچیدگی مقررات، الزامات فنی، فرآیندهای گمرکی و سایر موانع غیرتعرفه‌ای نیز باید کاهش پیدا کنند.
UNCTAD تأکید کرده است که رفع موانع غیرتعرفه‌ای و تسهیل تجارت از عوامل مهم برای تحقق هدف ایجاد «بازار واحد آفریقایی» هستند. این نهاد همچنین از سازوکار قاره‌ای ثبت و پیگیری موانع غیرتعرفه‌ای حمایت می‌کند.
شرق آفریقا و فرصت توسعه تجارت منطقه‌ای
تمرکز بر حذف موانع تجاری می‌تواند برای بخش‌های مختلف اقتصاد شرق آفریقا اهمیت داشته باشد. کشاورزی، صنایع غذایی، داروسازی، منسوجات، تولیدات صنعتی، کالاهای مصرفی و خدمات از جمله حوزه‌هایی هستند که می‌توانند از افزایش دسترسی به بازارهای منطقه‌ای بهره‌مند شوند.
همچنین ایجاد زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای می‌تواند به کشورهای شرق آفریقا کمک کند بخشی از فرآیند تولید، فرآوری و توزیع کالا را در داخل منطقه توسعه دهند.
در نشست‌ها و برنامه‌های اقتصادی EAC نیز بر اجرای کامل تعهدات مربوط به اتحادیه گمرکی، هماهنگی مالیاتی، حذف موانع غیرتعرفه‌ای و توسعه زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای تأکید شده است.
چشم‌انداز تجارت درون‌آفریقایی
حرکت به سمت تجارت آزادتر و روان‌تر در آفریقا به همکاری میان دولت‌ها، نهادهای منطقه‌ای و بخش خصوصی نیاز دارد. در شرق آفریقا، رفع موانع غیرتعرفه‌ای، ساده‌سازی مقررات، دیجیتالی‌کردن فرآیندهای تجاری و بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل می‌تواند نقش مهمی در افزایش تجارت منطقه‌ای داشته باشد.
برای شرکت‌هایی که قصد ورود به بازارهای آفریقایی را دارند، شناخت مقررات، استانداردها، مسیرهای حمل‌ونقل و الزامات گمرکی هر بازار اهمیت زیادی دارد. کاهش تدریجی موانع تجاری می‌تواند فرصت‌های بیشتری برای صادرات، واردات، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های تجاری میان کشورهای آفریقایی ایجاد کند.
جمع‌بندی
تقویت تجارت درون‌آفریقایی و حذف موانع غیرتعرفه‌ای در حال تبدیل‌شدن به یکی از محورهای مهم توسعه اقتصادی شرق آفریقا است. تجربه EAC نشان می‌دهد که کاهش موانع تجاری تنها به تعرفه‌ها محدود نمی‌شود و هماهنگی مقررات، دیجیتالی‌شدن گمرک، تسهیل عبور کالا و همکاری میان کشورهای عضو نیز اهمیت اساسی دارد.
با ادامه این روند، شرق آفریقا می‌تواند ظرفیت بیشتری برای توسعه تجارت منطقه‌ای، ایجاد زنجیره‌های ارزش و اتصال شرکت‌های آفریقایی به بازارهای بزرگ‌تر این قاره ایجاد کند.