رقابت چین و اروپا بر سر خودروهای برقی؛ چرا مراکش اهمیت پیدا کرده است؟
مراکش چگونه به بازیگر مهم صنعت خودروهای برقی تبدیل می‌شود؟
مراکش در حال تقویت جایگاه خود در صنعت جهانی خودروهای برقی است. برخورداری از زیرساخت‌های صنعتی، نیروی کار آموزش‌دیده، ارتباط تجاری با اروپا و حضور خودروسازان بین‌المللی، این کشور را به یکی از مقصدهای مورد توجه سرمایه‌گذاران در زنجیره تأمین خودروهای برقی و باتری تبدیل کرده است.
گزارش سرمایه‌گذاری جهانی ۲۰۲۶ کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد) نیز مراکش را در میان اقتصادهای نوظهوری قرار می‌دهد که در حال جذب سرمایه‌گذاری در زنجیره ارزش خودروهای برقی هستند. این روند نشان می‌دهد که رقابت جهانی در این صنعت تنها به تولید خودرو محدود نیست و تولید سلول‌های باتری، مواد اولیه و قطعات تخصصی نیز اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است.
صنعت خودروسازی مراکش؛ زیرساختی برای توسعه صادرات
مراکش پیش از گسترش سرمایه‌گذاری در خودروهای برقی نیز یکی از مراکز مهم تولید خودرو در آفریقا بوده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی مرکز منطقه‌ای سرمایه‌گذاری کازابلانکا–سطات، این صنعت در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۵۷ میلیارد درهم صادرات داشته و حدود ۲۵۰ شرکت خودروسازی و قطعه‌سازی در آن فعالیت می‌کرده‌اند. این بخش همچنین حدود ۲۲۰ هزار شغل ایجاد کرده است.
حضور شرکت‌هایی مانند رنو و استلانتیس، شبکه تأمین‌کنندگان قطعات، مناطق صنعتی و دسترسی به بنادر صادراتی، زمینه لازم برای توسعه تولید خودروهای برقی را فراهم کرده است.
هدف صنعتی مراکش صرفاً افزایش تعداد خودروهای تولیدی نیست؛ این کشور می‌خواهد سهم بیشتری از ارزش افزوده تولید را در داخل نگه دارد و از مونتاژ و تولید قطعات متداول به سمت فعالیت‌های تخصصی‌تر حرکت کند.
سرمایه‌گذاری چین در باتری و قطعات خودروهای برقی
یکی از مهم‌ترین تحولات صنعت خودروی مراکش، ورود سرمایه‌گذاران چینی به بخش تولید باتری و مواد مورد استفاده در آن است.
پروژه گیگافکتوری باتری Gotion
شرکت Gotion High-Tech پروژه احداث کارخانه یکپارچه باتری‌های لیتیوم‌آهن‌فسفات (LFP) را در منطقه صنعتی آزاد اقیانوس اطلس در مراکش دنبال می‌کند. بر اساس خلاصه رسمی پروژه منتشرشده از سوی بانک توسعه آفریقا در ژوئیه ۲۰۲۶، مرحله نخست برای ظرفیت تولید ۱۰ گیگاوات‌ساعت سلول و بسته باتری طراحی شده و در مراحل بعدی امکان افزایش ظرفیت تا ۱۰۰ گیگاوات‌ساعت در نظر گرفته شده است.
این پروژه از دو جهت اهمیت دارد: نخست، توسعه توان تولید باتری در داخل آفریقا و دوم، ایجاد امکان تأمین قطعات برای خودروسازان و صنایع مرتبط با ذخیره‌سازی انرژی.
البته ظرفیت اعلام‌شده برای پروژه با میزان تولید واقعی تفاوت دارد؛ بنابراین ارزیابی اثر اقتصادی آن باید بر اساس پیشرفت ساخت، آغاز تولید تجاری و میزان فروش واقعی انجام شود.
توسعه زنجیره تأمین باتری
سرمایه‌گذاری در تولید مواد کاتدی و سایر قطعات باتری نیز بخشی از این تحول است. برای نمونه، دولت مراکش در سال ۲۰۲۴ توافق سرمایه‌گذاری با شرکت چینی BTR برای احداث واحد تولید مواد کاتدی باتری خودروهای برقی را اعلام کرد.
توسعه این بخش می‌تواند فرصت‌هایی برای تولیدکنندگان مواد شیمیایی صنعتی، تجهیزات کارخانه‌ای، قطعات الکتریکی، خدمات مهندسی، حمل‌ونقل و بسته‌بندی صنعتی ایجاد کند.
رقابت چین و اتحادیه اروپا چه اثری بر مراکش دارد؟
موقعیت مراکش در نزدیکی اروپا و روابط تجاری آن با بازارهای بین‌المللی، این کشور را به نقطه‌ای مهم در بازآرایی زنجیره‌های تأمین تبدیل کرده است. شرکت‌های چینی می‌توانند بخشی از تولید خود را در مراکش مستقر کنند و از زیرساخت‌ها و شبکه صنعتی موجود بهره ببرند؛ در مقابل، شرکت‌های اروپایی نیز به دنبال زنجیره تأمین نزدیک‌تر و متنوع‌تر هستند.
با این حال، این فرصت با حساسیت‌های تجاری همراه است. اتحادیه اروپا برای خودروهای برقی ساخت چین تعرفه‌های جبرانی اعمال کرده و درباره مبدأ واقعی برخی محصولات تولیدشده در کشورهای ثالث نیز حساسیت دارد. تحلیل‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهند که افزایش سرمایه‌گذاری چین در مراکش به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در روابط تجاری چین و اروپا تبدیل شده است.
اهمیت قواعد مبدأ کالا
تولید در مراکش به‌خودی‌خود تضمین نمی‌کند که محصول نهایی از تمام امتیازات تعرفه‌ای تجارت با اروپا برخوردار شود. برخورداری از این امتیازات به قواعد مبدأ، میزان ارزش افزوده ایجادشده در کشور و الزامات توافق تجاری مربوط بستگی دارد.
به همین دلیل، شرکت‌هایی که قصد سرمایه‌گذاری در مراکش دارند باید از ابتدای طراحی پروژه، منشأ مواد اولیه، محل تولید قطعات، سهم ارزش افزوده محلی و الزامات بازار مقصد را بررسی کنند.
مزیت‌های مراکش برای تولید و صادرات خودروهای برقی
مهم‌ترین مزیت‌های این کشور عبارت‌اند از:
- زیرساخت صنعتی موجود: فعالیت خودروسازان بزرگ و صدها شرکت قطعه‌سازی، هزینه و زمان ایجاد زنجیره تأمین را کاهش می‌دهد.
- دسترسی به بازار اروپا: نزدیکی جغرافیایی و روابط تجاری مراکش با اروپا، فرصت توسعه صادرات و همکاری صنعتی را فراهم می‌کند.
- توسعه تولید باتری: پروژه‌های جدید می‌توانند وابستگی به واردات برخی قطعات را کاهش دهند و فعالیت‌های با ارزش افزوده بالاتر ایجاد کنند.
- نیروی کار فنی: آموزش نیروی انسانی برای تولید خودروهای برقی، سیستم‌های الکترونیکی و فناوری باتری می‌تواند مزیت رقابتی ایجاد کند.
- ظرفیت توسعه صادرات: تجربه مراکش در صادرات خودرو و قطعات، بستری برای ورود گسترده‌تر به بازار خودروهای برقی فراهم کرده است.
این مزیت‌ها به معنی تضمین موفقیت نیستند؛ تحقق آن‌ها به بهره‌برداری از پروژه‌ها، کیفیت تولید، هزینه انرژی، بهره‌وری نیروی کار و دسترسی پایدار به بازارهای صادراتی وابسته است.
چالش‌های پیش روی مراکش
۱. وابستگی به بازار اروپا
بخش بزرگی از صادرات خودروی مراکش به بازار اروپا وابسته است. بر اساس تحلیل سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو)، این وابستگی در کنار فرصت‌های صادراتی، ریسک‌هایی در برابر تغییر مقررات، تقاضا و سیاست‌های تجاری اروپا ایجاد می‌کند.
۲. نیاز به فناوری و مهارت تخصصی
تولید خودروهای برقی به مهارت‌هایی در زمینه مدیریت باتری، نرم‌افزارهای تعبیه‌شده، الکترونیک قدرت و کنترل کیفیت نیاز دارد. توسعه آموزش‌های تخصصی و افزایش توان تحقیق و توسعه برای جلوگیری از محدودماندن صنعت به مونتاژ ضروری است.
۳. رقابت بر سر سرمایه‌گذاری و بازار
شرکت‌های چینی و اروپایی ممکن است هم‌زمان شریک صنعتی و رقیب تجاری مراکش باشند. این کشور باید میان جذب سرمایه، توسعه تولیدکنندگان داخلی و حفظ دسترسی به بازارهای صادراتی تعادل برقرار کند.
۴. تفاوت میان ظرفیت اسمی و تولید واقعی
اعلام پروژه‌های بزرگ به‌تنهایی به معنای ایجاد ظرفیت فعال نیست. زمان تکمیل کارخانه، تأمین مالی، دسترسی به مواد اولیه و جذب مشتریان صنعتی تعیین می‌کند که چه میزان از ظرفیت اعلام‌شده واقعاً به تولید و صادرات تبدیل شود.
فرصت‌های تجاری برای شرکت‌های خارجی
گسترش صنعت خودروهای برقی مراکش می‌تواند برای شرکت‌های خارجی در چند حوزه فرصت ایجاد کند:
- تأمین مواد اولیه و مواد شیمیایی مورد استفاده در باتری؛
- صادرات ماشین‌آلات و تجهیزات خطوط تولید؛
- تأمین کابل، اتصالات، قطعات فلزی و تجهیزات الکتریکی؛
- ارائه خدمات مهندسی، کنترل کیفیت و نگهداری صنعتی؛
- همکاری در آموزش فنی و توسعه نیروی انسانی؛
- ارائه خدمات لجستیکی، بسته‌بندی و حمل‌ونقل صادراتی.
برای شرکت‌های ایرانی نیز بررسی امکان همکاری در حوزه مواد شیمیایی صنعتی، تجهیزات و خدمات فنی می‌تواند قابل‌توجه باشد؛ با این حال، هر فرصت باید از نظر استانداردهای فنی، محدودیت‌های بانکی و تجاری، مقررات واردات و امکان واقعی عقد قرارداد ارزیابی شود.
چشم‌انداز صنعت خودروهای برقی مراکش
مراکش با تکیه بر تجربه خودروسازی و سرمایه‌گذاری‌های جدید در باتری، در مسیر تبدیل‌شدن به یکی از مراکز منطقه‌ای تولید خودروهای برقی قرار گرفته است. اما جایگاه آینده این کشور به میزان تعمیق زنجیره تأمین داخلی، تحقق پروژه‌های اعلام‌شده و حفظ دسترسی تجاری به اروپا وابسته خواهد بود.
رقابت چین و اتحادیه اروپا می‌تواند سرمایه و فناوری بیشتری به مراکش وارد کند؛ در عین حال، تغییر سیاست‌های تجاری و سخت‌گیری در قواعد مبدأ ممکن است مسیر صادرات برخی محصولات را پیچیده‌تر کند. ازاین‌رو، توسعه بازارهای متنوع، تقویت تولید داخلی و سرمایه‌گذاری در فناوری و مهارت، برای پایداری این مسیر اهمیت دارد.
پرسش‌های متداول
آیا مراکش در حال حاضر تولیدکننده خودروهای برقی است؟
بله. تولید برخی مدل‌های برقی در این کشور انجام می‌شود و خودروسازانی مانند استلانتیس نیز برنامه توسعه ظرفیت تولید مدل‌های برقی کوچک را اعلام کرده‌اند. بااین‌حال، بخش خودروهای برقی هنوز در حال توسعه است و نباید آن را با بلوغ کامل تمام حلقه‌های زنجیره تولید یکسان دانست.
چرا شرکت‌های چینی در مراکش سرمایه‌گذاری می‌کنند؟
وجود زیرساخت خودروسازی، نیروی کار صنعتی، نزدیکی به اروپا و روابط تجاری بین‌المللی از عوامل جذابیت مراکش است. توسعه ظرفیت تولید باتری و قطعات نیز به شرکت‌ها امکان می‌دهد بخشی از زنجیره ارزش خود را در خارج از چین گسترش دهند.
آیا تولید خودرو در مراکش به معنای معافیت از تعرفه‌های اروپا است؟
خیر. برخورداری از امتیازات تجاری به قواعد مبدأ و مقررات مرتبط با محصول بستگی دارد. محل مونتاژ به‌تنهایی برای تعیین مبدأ اقتصادی کالا کافی نیست.
مهم‌ترین فرصت‌های سرمایه‌گذاری در صنعت خودروهای برقی مراکش کدام‌اند؟
تولید باتری و قطعات آن، مواد کاتدی، کابل و اتصالات، تجهیزات صنعتی، خدمات مهندسی و آموزش تخصصی از حوزه‌های قابل بررسی هستند.